Welkom bij HisGIS

His staat voor historisch en GIS voor Geografisch Informatiesysteem. Dat is een digitaal pakket voor het verwerken van ruimtelijke informatie: kaarten op het scherm met daarachter informatie over wat er op te zien is. Het bekendste GIS is wel de Tomtom, voor het navigeren in het hier en nu. Met HisGIS kan in het verleden worden gereisd. De fundering ervan bestaat uit het gedigitaliseerde oudste kadaster, dat in de Franse tijd is gestart en in 1832 in werking trad. Daarin zijn zo’n 3 miljoen percelen voor heel Nederland precies in kaart gebracht, waarbij van elk perceel de omvang, eigenaar, het gebruik, de vegetatie en de getaxeerde waarde zijn aangegeven. Het Napoleontisch kadaster is te beschouwen als de eerste systematische en complete inventarisatie van bodem, bezit en kapitaal. Het dient daarom als startpunt voor lange termijnstudies, zowel heen in de tijd als terug tot in de middeleeuwen. Op die fundering van 1832 sluiten chronologische en thematische kaartlagen aan – van luchtfoto’s tot vroegmoderne landmetersopnamen - die op diverse manieren met elkaar te combineren zijn

Het HisGIS dient voor stedelijke nederzettingen tevens als grondslag voor Time Machines. Per stad worden via huisnummer-kapstokken de adressen gereconstrueerd en vastgezet op het 1832-systeem, zodat daaraan miljoenen data over bewoners, eigenaars en functie door de tijd heen gekoppeld kunnen worden. Denk aan belasting- en volkstellingsgegevens, akten van de burgerlijke stand, bouwdossiers, criminaliteitsregisters en dergelijke.

HisGIS en de HisGIS tijdmachines zijn opgezet per gewest en stad. Ze beslaan momenteel Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel, Gelderland, Utrecht, Zeeland, en delen van Noord-Brabant, Noord-Holland en Zuid-Holland. Wat de steden betreft zijn inmiddels de Friese kernen, Amsterdam en Leiden voor verschillende tijdslagen toegankelijk gemaakt. Voor Rotterdam, Delft, Leiden, Hoorn, en Maastricht is de 1832-reconstructie beschikbaar, terwijl die voor Den Haag, Dordrecht en Haarlem op korte termijn vrijkomen. Het systeem wil op middellange termijn heel Nederland omvatten.

Projectorganisatie

HisGIS wordt sinds 1 december 2019 samen gedragen door het Humanities Cluster (HuC) van de KNAW en de Fryske Akademy (FA). De coördinatie en projectleiding zijn in handen van historicus prof. dr. J.A. Mol en GIS-specialist Thomas Vermaut. De ontwikkeling van HisGIS wordt mede mogelijk gemaakt door diverse projectsubsidies van de zijde van provincies en gemeenten, het HuC, Clariah Plus, en de FA.

Doelstelling

HisGIS is bedoeld voor ieder met interesse in kaarten, historie, huizen, namen, genealogie en grondbezit. De onderliggende gedachte is dat de combinatie van veelsoortige gegevens in tijd en ruimte de gebruiker – van wetenschapper tot scholier en cultuurtoerist – een wereld aan mogelijkheden biedt om zijn kennis en inzicht te vergroten. Doel op langere termijn is de realisering van een basissysteem voor het opslaan en ontsluiten van ruimtelijke historische en landschapshistorische informatie voor heel Nederland. Daarbij valt behalve aan archivalische, administratieve en archeologische data ook te denken aan diverse soorten gedetailleerde kaarten zoals topografische, geologische, thematische en manuscriptkaarten alsook aan hoogtebestanden. Voor serieuze wetenschappelijke studies wordt op aanvraag toegang verleend tot de basisdata en de vectorbestanden.

Doorontwikkeling: plannen en perspectieven

Het programma voor de korte en middellange termijn ziet eruit als volgt:

HisGIS Holland: momenteel zijn er drie deelprojecten onderhanden voor het ontsluiten van het oude cultuurland van het gewest Holland: 1. HisGIS 1832 Kustzone Zuid-Holland, dat ruwweg het gebied tussen Rotterdam en Hillegom beslaat en uitgevoerd wordt met steun van de provincie Zuid-Holland omwille van het belang voor de archeologie; 2. HisGIS 1832 Zuid-Kennemerland, dat Haarlem en ruime omgeving bestrijkt, en daarmee aansluit op het voorgaande project alsook op het al in kaart gebrachte terrein van de gemeente Amsterdam. Het wordt gefinancierd door het Noord-Hollands Archief; 3. HisGIS 1832 Egmond-Schoorl c.a. Hieraan wordt steun verleend door de provincie Noord-Holland, eveneens met het oog op het belang voor de archeologie. Oplevering van alle drie de projecten is voorzien in het najaar van 2020.

Nederlandse Steden: met het oog op diverse universitaire onderzoeksprojecten en gemeentelijke erfgoedontsluitingsprogramma’s loopt sinds 2015 een continu project voor de invoer van een aantal belangrijke steden (met hun ommeland) in de provincies die nog niet gedigitaliseerd zijn, te weten Limburg, Brabant en Noord- en Zuid-Holland. Dat gebeurt in samenwerking met stedelijke archieven en/of archeologische diensten en diensten voor monumentenzorg. Buiten het reeds gepubliceerde Leiden, Den Bosch en Maastricht gaat het vooralsnog om Amsterdam en Den Haag.

Totaalkaart Kadastrale Minuutplans 1832: als resultaat van het project Historische Basiskaart Nederland van het UvA HCPN-fonds, dat in 2013 en 2014 is uitgevoerd, zal in het voorjaar van 2020 op HisGIS voor de provincies Friesland, Groningen, Drenthe, Overijssel en Gelderland een aaneengesloten (naadloze) kaart worden aangeboden met een geografische nauwkeurigheid binnen tien meter. De minuutplans zullen elk ook apart, met de randinformatie, geraadpleegd kunnen worden.

Fryslân 1750-1900: personen en percelen: binnen het provinciale koepelprogramma Deltaplan Digitalisering Cultureel Erfgoed Fryslân werkt de Fryske Akademy sinds oktober 2015 aan een omvangrijk project tot verrijking van HisGIS Fryslân. Het bestaat uit twee onderdelen: 1. De kadastrale gegevens van 1879: een uitbreiding met perceelsgegevens voorde hele provincie, en 2. Bevolkingsgegevens Friese steden en vlekken, 1750-1900. In het eerste deelproject worden alle kadastrale kaarten (ca. 1650 in totaal) van de kadastrale opname herziening grondbelasting 1879-1887 eerst gegeorefereerd en vervolgens gevectoriseerd, op basis van het al ingevoerde 1832-systeem. Daarnaast worden de bijbehorende eigenaars- en waardengegevens (voor ca. 400.00 percelen) uit de kadastrale leggers of registers ingevoerd. De resultaten van beide trajecten worden aan het slot gekoppeld en in HisGIS ingevoerd. Fryslân is de eerste provincie waarvoor de digitalisering van het kadastrale 1879-1887 systeem wordt gerealiseerd. Publicatie is voorzien in de loop van 2020.

Het tweede deelproject betreft het invoeren voor de steden en ‘vlekken’ van data uit alle mogelijke bronnen over bewoners per huis, van schoorsteenregisters tot volkstellingen, en het verbinden daarvan met het kadaster-GIS via koppeling van huisnummers aan kadasternummers. Het is inmiddels afgesloten en toegankelijk gemaakt. Zie daarvoor HisGIS Friese steden Time machine.

Kadaster 1832

De basislaag bestaat uit de oudste cartografisch betrouwbare bezitsregistratie per perceel, namelijk die van het kadaster. Dat is een instelling uit de tijd van Napoleon, opgezet om een eerlijke grondslag te verkrijgen voor het heffen van grondbelasting. De oudste Nederlandse kadasterkaarten van de eerste serie dateren uit 1812 en 1813, de laatste uit 1832. Voor de HisGIS-basislaag zijn deze plans digitaal nagetekend en in een coördinatenstelsel geplaatst, waardoor ze op alle topografische kaarten passen. Vervolgens zijn aan elk perceel de bijbehorende gegevens over eigenaren, bodemgebruik en waarde anno 1832 gehangen. Voor heel Nederland gaat het om zo’n 17.000 kadasterkaarten en ruim 3.000.000 percelen.

Het oudste kadaster is tot stand gekomen in een tijd dat de ruimte nog niet aan voortdurende verandering onderhevig was. Vóór 1832 lagen de meeste steden besloten binnen hun grachten en beperkte het land erbuiten zich tot wat in de middeleeuwen en de zeventiende eeuw was ontgonnen. De opname van 1832 geeft daarom een goed beeld van Nederland vóór de grootschalige ingrepen in het landschap. Hij vormt met zijn registergegevens tevens een geschikt vertrekpunt voor speurtochten terug in de tijd. Hoe meer informatielagen op de fundering van 1832 aangesloten worden, des te groter het aantal combinatiemogelijkheden. De aansluitbare informatie verschilt echter per provincie en per stad, afhankelijk van wat bewaard gebleven is en hoe het met de bewerking staat.

Hij kan gecombineerd worden met elke topografische opname (1:50.000 en 1:25.000) die voor het hele land bewaard gebleven is. Historisch interessant zijn vooral de Topographisch-Militaire kaart (TMK) van 1850-1864 en de Bonnebladen uit de periode uit de jaren 1900-1930. Deze kunnen door rasterafbeeldingen transparant onder de perceelslaag van 1832 worden geprojecteerd. Dat geldt op termijn ook voor de gedetailleerde hoogtekaart, gebaseerd op het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN).

Uitleg

Zodra men van de startpagina www.hisgis.nl doorklikt naar een provincie, belandt men in de weergave van de hoofdkaart. Deze heeft rechts een variabel gedeelte voor de presentatie van zowel de data-informatie als de legenda. Aan de bovenkant is de kaart voorzien van twee schuiven. De één is om in- en uit te zoomen, de ander is om de transparantie te regelen van de rasterkaart die onder de gegevenslaag gepresenteerd kan worden. Wat het zoomen betreft is voor veel kaartlagen een maximaal niveau ingesteld. Zoomt men verder uit, dan is de betreffende kaartlaag niet zichtbaar.

Linksboven zijn de vier centrale tabs aangebracht: Ga naar, Kaartlagen, Achtergrond en Zoeken. De eerste tab brengt de gebruiker per provincie naar de kadastrale gemeente waarvan hij de kaart wil bekijken en waarop hij wil inzoomen.

Kaartlagen is de belangrijkste tab omdat hij toegang biedt tot de databestanden en kaarten. Na het aanklikken verschijnen de bestanden op een rijtje voor de regio waarop men heeft ingezoomd. Gaat men naar een andere regio, dan zal daarvoor ook een andere lijst te voorschijn komen. Het is vervolgens een kwestie van aanvinken en de bestanden met behulp van pijltjes in de gewenste volgorde plaatsen. De gegevens van 1832 vindt men daarbij in aparte lagen uitgesplitst: gebouwen, eigenaren, percelen en opbrengst per hectare. Diverse eenheden kunnen daarbij zowel in zwart-wit (open) als in kleur worden weergegeven.

Wanneer na keuze een kaartlaag is opgeroepen, kan men via het klikken op een perceel of icoontje de bijbehorende gegevens rechts in de ‘informatieruimte’ in beeld krijgen. Voor de verduidelijking wordt daarbij een legenda van de betreffende kaartlaag geboden.

Overzicht biedt een te verplaatsen uitklapscherm dat verraadt naar welke plek in Nederland men is gereisd.

Met de tab Achtergrond zijn de algemene informatie- en kaartlagen te activeren die men onder de databestanden geprojecteerd wil zien. Zo bijvoorbeeld de Topograpisch-Militaire kaart van 1864, de Bonnebladen van 1900-1930.

De tab Zoeken biedt een eenvoudig zoeksysteem. Daarmee kunnen de data van de opgeroepen lagen ondervraagd worden. Een simpele klik brengt de in een lijst tevoorschijn getoverde data onmiddellijk op het scherm.